Hoe plaats je een foto op dit forum, klik hier voor nadere uitleg.

Steun het forum. Koop via deze links: Nederlandstalige bierboeken, Engelstalige bierboeken, een bierig artikel of een ander artikel van bol.com

Auteur Topic: Gemeten pH waarden - wat doen?  (gelezen 1828 keer)

0 leden en 1 gast bekijken dit topic.

Offline Kiekeboe

  • Senior lid
  • ****
  • Berichten: 420
  • Land: be
  • Hobbybrouwen.nl is mijn informatiebron
Gemeten pH waarden - wat doen?
« Gepost op: 21-03-2020 01:50 u »






Gisteren -nav van beschikbare tijd wegens coronacrisis- heb ik dan nog eens een biertje gebrouwen. Als naar gewoonte doe ik dat in 3 elektrische brouwketels tegelijk.

Tot dusver heb ik me nog maar weinig bekommerd om de pH in de praktijk van het brouwen, ook al omdat ik niet wist hoe ik dat moest aanpakken.

Gisteren heb ik op verschillende momenten in het brouwproces kleine monsters genomen (met een injectiespuit zonder naald) - zie foto hierboven.

Tijdens het brouwen heb ik daar weinig mee gedaan omdat er weinig tijd is als je aan het jongleren bent met 3 brouwketels tegelijk.

Vandaag heb ik echter -nadat de 3 bekomen batches lustig zitten pruttelen- deze monsters verder geanalyseerd zowel wat betreft SG (met refractometer) als de pH waarden (met elektronische pH meter).

Hieronder kan je de pH waarden vinden van de verschillende monsters.

Ik lees (hier en overal) dat de pH van bier ongeveer 5.5 moet zijn, maar het is me niet duidelijk wanneer je dat moet meten en wanneer je melk- of fosforzuur moet toevoegen en hoeveel?

Ik merk (a posteriori) dat de gemeten waarden hoger liggen dan 5.5. Is dat een probleem en hoe pak ik dat de volgende keer het best aan?
 

Gemeten pH waarden

1. Na eerste maischpauze (63°C gedurende 45 min.)
        ◦ Batch 1: 6,25  (monster 1)
        ◦ Batch 2: 6,24  (monster 2)
        ◦ Batch 3: 6,25  (monster 3)

2. Na tweede maischpauze (72°C gedurende 30 min.) en na uitmaischen op 78°C en voor filteren
        ◦ Batch 1: 5,82  (monster 1a)
        ◦ Batch 2: 5,82  (monster 2a)
        ◦ Batch 3: 5,83  (monster 3a)

3. Na filteren en voor koken
        ◦ Batch 1: 5,87  (monster 1b)
        ◦ Batch 2: 5,89  (monster 2b)
        ◦ Batch 3: 5,95  (monster 3b)

4. Na koken en voor toevoeging suiker
        ◦ Batch 1:  5,77  (monster 1c)
        ◦ Batch 2:  5,74  (monster 2c) – suiker reeds toegevoegd
        ◦ Batch 3:  5,80  (monster 3c)

5. Het gekoelde wort inclusief toegevoegde suiker.
        ◦ Batch 1: 5,72   (monster 1d)
        ◦ Batch 2: 5,70   (monster 2d)
        ◦ Batch 3: 5,72   (monster 3d)








Heb je iets nodig dat je bij Bol.com wil kopen? Zoek het op met de bovenstaande advertentie en bestel. Pas het zoekwoord aan. Je kunt zoeken in de volledige catalogus van Bol. Door de spullen van Bol te kopen via onderstaande advertentie steun je het forum en het kost je niets extra. Voor de bierliefhebber hebben ze overigens meer spullen dan je zou verwachten. Zoek maar eens.

Offline brouwerwaldonk

  • Super lid
  • *****
  • Berichten: 1.262
  • Land: be
  • Water is lekker als het langs brouwerij is geweest
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #1 Gepost op: 21-03-2020 07:33 u »
Eigenlijk moet je nadat je begonnen bent met maischen na 10 minuten roeren een staal nemen afkoelen tot max 30°C en pH meten, en aanpassen met zuur naar 5,5
Bij u was dat in elke batch meer dan 6.

Bij het begin koken moet je verder aanpassen naar 5,2
Omdat je te hoog gemaischt hebt is dat bij u in elke batch ook te hoog.

Bij het begin gisten moet het lager zijn dan 5.

Offline Ansius

  • Super lid
  • *****
  • Berichten: 719
  • Land: nl
  • .
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #2 Gepost op: 21-03-2020 11:54 u »
Puur uit nieuwsgierigheid, wat is het begin sg bij uw 3 brouwsels?

Offline Kiekeboe

  • Senior lid
  • ****
  • Berichten: 420
  • Land: be
  • Hobbybrouwen.nl is mijn informatiebron
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #3 Gepost op: 21-03-2020 12:04 u »
Puur uit nieuwsgierigheid, wat is het begin sg bij uw 3 brouwsels?

SG metingen

1. Na eerste maischpauze (63°C gedurende 45 min.)
    • Gemeten met refractometer
        ◦ Batch 1: 1019 g/l. (monster 1)
        ◦ Batch 2: 1022 g/l. (monster 2)
        ◦ Batch 3: 1022 g/l. (monster 3)
2. Na tweede maischpauze (72°C gedurende 30 min.) en na uitmaischen op 78°C en voor filteren
    • Gemeten met refractometer
        ◦ Batch 1: 1070 g/l. (monster 1a)
        ◦ Batch 2: 1071 g/l. (monster 2a)
        ◦ Batch 3: 1069 g/l. (monster 3a)
3. Na filteren en voor koken
    • Gemeten met refractometer
        ◦ Batch 1: 1053 g/l. (monster 1b)
        ◦ Batch 2: 1052 g/l. (monster 2b)
        ◦ Batch 3: 1052 g/l. (monster 3b)
4. Na koken en voor toevoeging suiker
    • Gemeten met refractometer
        ◦ Batch 1: 1061 g/l. (monster 1c)
        ◦ Batch 2: 1077 g/l. (monster 2c – twijfelachtig omdat extra suiker reeds toegevoegd)
        ◦ Batch 3: 1060 g/l. (monster 3c – twijfelachtig omdat het monster te vroeg genomen werd)
5. Begin SG van de gekoelde wort inclusief toegevoegde suiker.
    • Gemeten door Tilt hydrometer
        ◦ Batch 1 (Geel): 1075 g/l.
        ◦ Batch 2 (Roze): 1077 g/l.
        ◦ Batch 3 (Paars): 1074 g/l.
    • Gemeten met gewone hydrometer.
        ◦ Batch 1: 1076 g/l. (monster 1d)
        ◦ Batch 2: 1080 g/l. (monster 2d)
        ◦ Batch 3: 1077 g/l. (monster 3d)
    • Gemeten met refractometer
        ◦ Batch 1: 1071 g/l. (monster 1d)
        ◦ Batch 2: 1073 g/l. (monster 2d)
        ◦ Batch 3: 1071 g/l. (monster 3d)

Offline Kiekeboe

  • Senior lid
  • ****
  • Berichten: 420
  • Land: be
  • Hobbybrouwen.nl is mijn informatiebron
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #4 Gepost op: 21-03-2020 18:47 u »
Eigenlijk moet je nadat je begonnen bent met maischen na 10 minuten roeren een staal nemen afkoelen tot max 30°C en pH meten, en aanpassen met zuur naar 5,5
Bij u was dat in elke batch meer dan 6.

Bij het begin koken moet je verder aanpassen naar 5,2
Omdat je te hoog gemaischt hebt is dat bij u in elke batch ook te hoog.

Bij het begin gisten moet het lager zijn dan 5.

Dat lijkt me een helder, beknopt en toepasbaar antwoord.

Toch enkele bedenkingen:

Citaat
Eigenlijk moet je nadat je begonnen bent met maischen na 10 minuten roeren een staal nemen afkoelen tot max 30°C en pH meten, en aanpassen met zuur naar 5,5

Het nemen van zo'n staal, het laten afkoelen en alle gedoe met de meting met een pH meter, dan een kleine hoeveelheid zuur toevoegen. Dat neemt al snel 10 minuten in beslag, als je dan opnieuw moet meten om te weten of je voldoende zuur hebt toegevoegd dan ben je 20 minuten verder, mogelijks moet je die procedure dan nog eens een aantal keer herhalen. Heb je enig idee hoeveel zuur ik had moeten toevoegen op basis van het eerste meetresultaat?

En hoe moet ik dat dan doen? Gewoon met de injectiespuit 2ml uit het flesje met zuur zuigen en in de maischketel spuiten?

Citaat
Bij u was dat in elke batch meer dan 6.

Ja, ik was een beetje op het verkeerde been gezet door het programma BrouwHulp. Iedereen zegt dat dit programma wel voor je uitrekent wat en hoeveel je moet toevoegen. Voor zover ik er iets van begrepen had zei dat programma dat ik niet hoefde aan te zuren. Dus was ik ook niet voorzien op een uitkomst boven 6, echter helaas.

De monsters die ik genomen had daarvan heb ik niet onmiddellijk de pH getest, maar 24 u. later (zie verslag pH waarden hierboven). Behalve het eerste monster (x3) na de eerste maischpauze. Dat had ik vrij onmiddellijk getest op pH. Ik kwam toen op 6.07, 6.08 en 6.09 uit. 24u. later kwam ik voor dezelfde monsters op:
 ◦ Batch 1: 6,25  (monster 1)
 ◦ Batch 2: 6,24  (monster 2)
 ◦ Batch 3: 6,25  (monster 3)

Citaat
Bij het begin koken moet je verder aanpassen naar 5,2
Omdat je te hoog gemaischt hebt is dat bij u in elke batch ook te hoog.

Bij het begin gisten moet het lager zijn dan 5.

OK, ik zit dus te hoog. Vraag is dan wat de gevolgen daarvan zijn?

1) slechter brouwzaalrendement
2) smaakafwijkingen
3) andere...

Offline chthon

  • Vol lid
  • ***
  • Berichten: 181
  • Land: be
  • Hobbybrouwen.nl is mijn informatiebron
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #5 Gepost op: 21-03-2020 19:26 u »
Je kunt ook de Charlie Papazian school of brewing volgen: relax, don't worry, have a homebrew.

Offline Kiekeboe

  • Senior lid
  • ****
  • Berichten: 420
  • Land: be
  • Hobbybrouwen.nl is mijn informatiebron
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #6 Gepost op: 21-03-2020 20:08 u »


En dan is er nog de vraag welk zuur ik moet toevoegen. Ik heb twee soorten in mijn bezit. Een flesje fosforzuur 75% en een grotere fles melkzuur 80%.

Het eerste flesje (fosforzuur) bewaar ik in een gewone kast en het melkzuur in de koelkast.

Ik denk dat ik aan deze 2 flesjes wel voldoende zal hebben tot aan het einde van mijn brouw carrière.

Welk zuur geniet de voorkeur om aan te zuren?


Offline brouwerwaldonk

  • Super lid
  • *****
  • Berichten: 1.262
  • Land: be
  • Water is lekker als het langs brouwerij is geweest
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #7 Gepost op: 21-03-2020 22:06 u »
Mijn voorkeur gaat naar fosforzuur. Steeds met een pipet toedienen en per ml, daarna goed roeren en vervolgens nogmaals staal nemen afkoelen en meten.

Offline pappa-m

  • Boven 10 berichten
  • *
  • Berichten: 18
  • Land: nl
  • Hobbybrouwen.nl is mijn informatiebron
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #8 Gepost op: 22-03-2020 12:34 u »
Na toedienen van zuur hoef geen 10 minuten te wachten. Even goed roeren en je kan meteen meten. Die 10 minuten regel heeft te maken met stoffen die uit de mout komen. Na de stort duurt het 10 minuten voor die stoffen uit de mout opgelost zijn in het water. De hoeveelheid van die stoffen in de mout, en dus de pH de maisch, hangt af van hoe de mout gedroogd of gebrand is.

Om effect van zuur of base te zien zou je een keer een beker met demi-water op een magneetroerder kunnen zetten, en daarin direct meten terwijl je een zuur of base toevoegd. Je zal zien dat pH direct veranderd en dat 10 minuten wachten niet nodig is.

Waarschijnlijk ten overvloede, maar nooit direct je pipet in de voorraadfles steken. Daarmee kan je je voorraad 'vervuilen'. Dus altijd vanuit de voorraadfles een hoeveelheid in bekertje gieten, en dan vanuit dat bekertje je pipet of spuit vullen.

Offline Kiekeboe

  • Senior lid
  • ****
  • Berichten: 420
  • Land: be
  • Hobbybrouwen.nl is mijn informatiebron
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #9 Gepost op: 22-03-2020 13:43 u »
Na toedienen van zuur hoef geen 10 minuten te wachten. Even goed roeren en je kan meteen meten. Die 10 minuten regel heeft te maken met stoffen die uit de mout komen. Na de stort duurt het 10 minuten voor die stoffen uit de mout opgelost zijn in het water. De hoeveelheid van die stoffen in de mout, en dus de pH de maisch, hangt af van hoe de mout gedroogd of gebrand is.

Om effect van zuur of base te zien zou je een keer een beker met demi-water op een magneetroerder kunnen zetten, en daarin direct meten terwijl je een zuur of base toevoegd. Je zal zien dat pH direct veranderd en dat 10 minuten wachten niet nodig is.

Waarschijnlijk ten overvloede, maar nooit direct je pipet in de voorraadfles steken. Daarmee kan je je voorraad 'vervuilen'. Dus altijd vanuit de voorraadfles een hoeveelheid in bekertje gieten, en dan vanuit dat bekertje je pipet of spuit vullen.

Aha, naar dit soort hele praktische info was ik op zoek.

Dan nog iets over het effect van aanzuren. Ik lees dat een pH van 5.5 goed is omdat de enzymen dan beter hun werk doen. Dus als ik aanzuur haal ik in principe een hoger brouwzaalrendement. Klopt dat?

Dan een vraag over smaak. Heeft aanzuren ook een effect op de smaak van het bier. Wordt het bier zelf dan ook niet zuurder?

Dan nog eens over welk zuur. Fosforzuur geniet de voorkeur van brouwer Waldonk hierboven, ik lees echter dat dit kan zorgen voor een moeilijk te verwijderen aanslag op je ketel.

Offline IONOX

  • Boven 10 berichten
  • *
  • Berichten: 49
  • Land: nl
  • Mastering witbier production
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #10 Gepost op: 22-03-2020 13:55 u »
Ja heeft effect. Hoeveel is niet te zeggen. Kan niet zeggen dat je door pH aanzuren opeens 3% meer rendement gaat halen. Beter rendement halen zit hem denk ik eerder in je installatie goed leren kennen en je grondstoffen behandelen zoals het moet. Ken twee hoofd-brouwers bij 2 brouwerijen die water niet aanzuren en nog steeds 85-90% rendement halen.

Ja heeft effect op smaak. Hoge maisch pH zorgt voor extractie van polyfenolen en tannines, ongewenste smaken in bier.

Ik zou wel oppassen met alles wat je van 't forum aanneemt. Dit is een goede plek om de discussie met elkaar aan te gaan. Uiteindelijk bepaalt de wetenschap wat er het beste is. Zou daar eerder je focus op leggen dan hier al je vragen plaatsen, dat is wel 1 ding dat ik geleerd heb. Kijk of je experts kan consulteren. Ik volg sinds kort de MOOC bij de KU Leuven "Science of Beer", daar leer je op ieder topic van het bierbrouw proces kennis van professionals, mensen die hiervoor gestudeerd hebben en continue bijdrages aan de wetenschap leveren. Bier is al duizenden jaren oud, het is geen nieuw iets waar geen wetenschappelijke artikelen over te vinden zijn.

Dat iemand een bepaald zuur kiest rust dan ook (meestal) niet op wetenschap, maar uit ervaringen, happy accidents. Een aantal mensen op dit forum linken vaak wetenschappelijke artikelen, lees die eens door over deze topics, daar ga je echt wat aan hebben. Zo sta ik er zelf in althans.

Offline brouwerwaldonk

  • Super lid
  • *****
  • Berichten: 1.262
  • Land: be
  • Water is lekker als het langs brouwerij is geweest
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #11 Gepost op: 22-03-2020 13:59 u »
Na toedienen van zuur hoef geen 10 minuten te wachten.
Je heb niet goed gelezen. Ik heb niet gezegd dat je na toevoegen van zuur 10 minuten moet wachten, er staat meten 10 nadat je begonnen bent met maischen dan zuur toevoegen indien de meting zegt pH waarde hoger dan 5,5.
Van fosforzuur wordt je bier niet zuurder, en aanslag op je ketel zal je er niet van krijgen. Een correcte pH waarde geeft een snellere omzetting van zetmeel naar suikers en waarschijnlijk een beter brouwzaalrendement. Ook tijdens het koken krijge je een betere en vlottere warme eiwitbreuk.  Bij een correcte pH waarde verloopt de hoofdgisting sneller en beter.

Offline Kiekeboe

  • Senior lid
  • ****
  • Berichten: 420
  • Land: be
  • Hobbybrouwen.nl is mijn informatiebron
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #12 Gepost op: 22-03-2020 16:24 u »
Ik probeer samen te vatten en de adviezen in een werkbare procedure te gieten.



pH metingen tijdens brouwproces

1) 10 minuten na begin maischproces.
    • Meten en vervolgens aanzuren tot 5,5
2) Spoelwater
    • Meten en vervolgens aanzuren tot < 6
2) Bij begin koken
    • Meten en vervolgens aanzuren tot 5,2
3) Begin gistingsproces
    • Normaal < 5 (doch, niet meer aanzuren)

Adviezen
    • Monster laten afkoelen tot < 30°C
    • Niet meer dan 1 ml zuur tegelijk toevoegen (met pipetje of spuitje). Daarna opnieuw meten.
    • Niet rechtstreeks zuur opzuigen uit fles met zuur maar een kleine hoeveelheid zuur eerst overkieperen in een       
       bekertje, pas daarna opzuigen met pipetje of spuitje.

Effecten juiste pH-waarden tijdens brouwproces
    • Betere werking van enzymen en hoger brouwzaalrendement, vlottere eiwitbreuk tijdens koken en vlottere     
       hoofdvergisting.
    • Minder smaakafwijkingen (polyfenolen en tannines) in het uiteindelijke bier.

Offline brouwerwaldonk

  • Super lid
  • *****
  • Berichten: 1.262
  • Land: be
  • Water is lekker als het langs brouwerij is geweest
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #13 Gepost op: 22-03-2020 17:03 u »
Spoelwater mag je aanzuren nadat je het eerst naar 80°C hebt gebracht, om opgelost koolzuur te verwijderen. Dan staal nemen koelen tot beneden 30°C en aanzuren naar 5,2.

Met een zuivere glas pipet is er geen gevaar van contaminatie door rechtstreeks zuur uit de fles te nemen. Na ledigen altijd pipet spoelen met zuiver water.

Offline middelaersch

  • Super lid
  • *****
  • Berichten: 828
  • Land: nl
  • En ik preuf, 't smakt, heb ik zelf gemakt!
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #14 Gepost op: 22-03-2020 17:09 u »
Ja, ik was een beetje op het verkeerde been gezet door het programma BrouwHulp. Iedereen zegt dat dit programma wel voor je uitrekent wat en hoeveel je moet toevoegen. Voor zover ik er iets van begrepen had zei dat programma dat ik niet hoefde aan te zuren. Dus was ik ook niet voorzien op een uitkomst boven 6, echter helaas.

Heb je je waterprofiel en recept wel eerst goed ingevoerd dan?

Bij mijn laatste brouwsel ben ik ook begonnen met brouwwater aanzuren. Daarbij heb ik precies de hoeveelheid melkzuur toegevoegd die BrouwHulp had uitgerekend, en dat klopte precies. Vreemd dat het bij jou dan niet klopt.

Het spoelwater heb ik niet aangezuurd. Als je dat niet doet, moet je zorgen dat het spoelwater niet heter is dan tachtig graden.

Offline Kiekeboe

  • Senior lid
  • ****
  • Berichten: 420
  • Land: be
  • Hobbybrouwen.nl is mijn informatiebron
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #15 Gepost op: 22-03-2020 17:33 u »
Heb je je waterprofiel en recept wel eerst goed ingevoerd dan?

Of ik het goed heb ingevoerd weet ik niet, maar ik heb het wel geprobeerd.

Zie: https://www.hobbybrouwen.nl/forum/index.php/topic,40219.75.html     reactie #87

Offline middelaersch

  • Super lid
  • *****
  • Berichten: 828
  • Land: nl
  • En ik preuf, 't smakt, heb ik zelf gemakt!
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #16 Gepost op: 22-03-2020 17:39 u »
Of ik het goed heb ingevoerd weet ik niet, maar ik heb het wel geprobeerd.

Zie: https://www.hobbybrouwen.nl/forum/index.php/topic,40219.75.html     reactie #87

Bij alkaliniteit heb je 0 ingevuld, lijkt me sterk dat dat klopt. Ik weet zo niet wat voor consequenties dat heeft....
En heb je het recept en de hoeveelheden ook ingevoerd?
De rest kan ik natuurlijk niet beoordelen.

Offline Kiekeboe

  • Senior lid
  • ****
  • Berichten: 420
  • Land: be
  • Hobbybrouwen.nl is mijn informatiebron
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #17 Gepost op: 22-03-2020 17:39 u »
Dit zijn de gegevens van het gebruikte leidingwater




Offline Ansius

  • Super lid
  • *****
  • Berichten: 719
  • Land: nl
  • .
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #18 Gepost op: 22-03-2020 17:40 u »
Bij mijn laatste brouwsel ben ik ook begonnen met brouwwater aanzuren. Daarbij heb ik precies de hoeveelheid melkzuur toegevoegd die BrouwHulp had uitgerekend, en dat klopte precies. Vreemd dat het bij jou dan niet klopt.

Het spoelwater heb ik niet aangezuurd. Als je dat niet doet, moet je zorgen dat het spoelwater niet heter is dan tachtig graden.

Ik denk dat je dat beter om kan draaien.
Spoelwater aanzuren onder de 7.
80 ºC spoelwater is in mijn optiek ook beter.


En voor Kiekeboe.
Je hebt toch water waar La Chouffe groot mee is geworden?
Of hadden die een bron?
Dat was toch bier!

Offline Kiekeboe

  • Senior lid
  • ****
  • Berichten: 420
  • Land: be
  • Hobbybrouwen.nl is mijn informatiebron
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #19 Gepost op: 22-03-2020 20:47 u »

En voor Kiekeboe.
Je hebt toch water waar La Chouffe groot mee is geworden?
Of hadden die een bron?
Dat was toch bier!

Nee de brouwerij van Achouffe ligt op fietsafstand (14 km) van mijn brouwerijtje.  Hun watervoorziening is aangesloten op verdeelzone 16995 terwijl ik ben aangesloten op verdeelzone 16676. Ze moeten meer aanzuren dan ik want de pH van het water is daar 7.3 terwijl het water van mijn flatje een pH heeft van 7.1. Dus wat de kosten van fosforzuur betreft moet ik hen uit de markt kunnen prijzen met mijn bier. Ik merk dat de Waalse watermaatschappij SWDE het water daar 32 keer heeft gecontroleerd het afgelopen jaar en dat dit voor mijn verdeelzone slechts 10 keer gebeurde.

Waterkwaliteit Achouffe 32 - 6666 Houffalize




Offline Kiekeboe

  • Senior lid
  • ****
  • Berichten: 420
  • Land: be
  • Hobbybrouwen.nl is mijn informatiebron
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #20 Gepost op: 22-03-2020 21:06 u »
Bij alkaliniteit heb je 0 ingevuld, lijkt me sterk dat dat klopt. Ik weet zo niet wat voor consequenties dat heeft....
En heb je het recept en de hoeveelheden ook ingevoerd?
De rest kan ik natuurlijk niet beoordelen.

Buh? Ik heb van alles en nog wat ingevuld in dat programma, maar ik weet natuurlijk niet of ik dat op een correcte manier heb gedaan. Ik dacht dat "tot. alk." een waarde is die het programma zelf berekend. Weet ik veel.

Offline middelaersch

  • Super lid
  • *****
  • Berichten: 828
  • Land: nl
  • En ik preuf, 't smakt, heb ik zelf gemakt!
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #21 Gepost op: 22-03-2020 21:55 u »
Buh? Ik heb van alles en nog wat ingevuld in dat programma, maar ik weet natuurlijk niet of ik dat op een correcte manier heb gedaan. Ik dacht dat "tot. alk." een waarde is die het programma zelf berekend. Weet ik veel.

Als je niet de moeite neemt om uit te zoeken hoe je dat in moet vullen, kun je ook niet verwachten dat het goed werkt  :nut:

Heb je het boek 'Verander water in bier' van Adrie Otte? Lees daarin het deel over waterbehandeling eens.
En dan heb je (bijvoorbeeld) deze informatie nog nodig omdat in België de alkaliteit in graden Franse hardheid wordt opgegeven. Dat moet je omrekenen naar mg/l CaCO3 voordat je het in BrouwHulp in kunt voeren.

https://home.kpn.nl/vanadovv/Water.html

Offline Ansius

  • Super lid
  • *****
  • Berichten: 719
  • Land: nl
  • .
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #22 Gepost op: 23-03-2020 17:29 u »
Ik probeer samen te vatten en de adviezen in een werkbare procedure te gieten.



pH metingen tijdens brouwproces

1) 10 minuten na begin maischproces.
    • Meten en vervolgens aanzuren tot 5,5
2) Spoelwater
    • Meten en vervolgens aanzuren tot < 6
2) Bij begin koken
    • Meten en vervolgens aanzuren tot 5,2
3) Begin gistingsproces
    • Normaal < 5 (doch, niet meer aanzuren)

Adviezen
    • Monster laten afkoelen tot < 30°C
    • Niet meer dan 1 ml zuur tegelijk toevoegen (met pipetje of spuitje). Daarna opnieuw meten.
    • Niet rechtstreeks zuur opzuigen uit fles met zuur maar een kleine hoeveelheid zuur eerst overkieperen in een       
       bekertje, pas daarna opzuigen met pipetje of spuitje.

Effecten juiste pH-waarden tijdens brouwproces
    • Betere werking van enzymen en hoger brouwzaalrendement, vlottere eiwitbreuk tijdens koken en vlottere     
       hoofdvergisting.
    • Minder smaakafwijkingen (polyfenolen en tannines) in het uiteindelijke bier.


Mijn aanbeveling is;
1) 5,6 
2) onder de  7
3) ideaal is dacht ik 5,3
4) ideaal is dacht ik 5,2

Mijn advies is accepteer te hoge waarden en blijf niet aanzuren.
Volgende keer gewoon beetje meer.

Effect op resultaat qua smaak kan ik niet bevestigen.
Op cijfers een beetje wel.

Offline Kiekeboe

  • Senior lid
  • ****
  • Berichten: 420
  • Land: be
  • Hobbybrouwen.nl is mijn informatiebron
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #23 Gepost op: 23-03-2020 18:48 u »

Mijn aanbeveling is;
1) 5,6 
2) onder de  7
3) ideaal is dacht ik 5,3
4) ideaal is dacht ik 5,2

Mijn advies is accepteer te hoge waarden en blijf niet aanzuren.
Volgende keer gewoon beetje meer.

Effect op resultaat qua smaak kan ik niet bevestigen.
Op cijfers een beetje wel.

Dan begrijpen we elkaar. De verschillen in streefwaarden zitten in de twijfelzone. Zo een elektronische pH meter geeft wel een cijfer tot 2 cijfers achter de komma, maar als ik de meting achteraf nog eens herhaal komt er een ander resultaat dat wel enkele tienden kan verschillen. Met pH papier is het al helemaal onmogelijk om aan exacte info te komen m.b.t. de pH.

Wat de smaak betreft denk ik ook niet dat het veel uitmaakt. Het is de eerste keer dat ik de pH waarden van mijn brouwsels probeer in kaart te brengen tijdens het brouwproces. Maar vorige brouwsels met hetzelfde recept leverden prima biertjes op en dat gebeurde met hetzelfde water zonder tussentijds aanzuren.

Maar goed, ik wil het toch allemaal eens uitproberen en testen. Heb je ook een voorkeur voor fosforzuur dan wel melkzuur toevoegen? En hoeveel per keer 2ml of 1ml?

Je vroeg hierboven ook het begin SG van de gebrouwde biertjes? Waarom wou je dat weten? Wat kan je daar uit afleiden in relatie met de gemeten pH waarden?

Heb jij een verklaring waarom de Tilt-hydrometer en de gewone hydrometer een SG meten dat tamelijk sterk afwijkt van de resultaten gemeten door de refractometer?





Offline Ansius

  • Super lid
  • *****
  • Berichten: 719
  • Land: nl
  • .
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #24 Gepost op: 23-03-2020 20:41 u »
Heb je ook een voorkeur voor fosforzuur dan wel melkzuur toevoegen? En hoeveel per keer 2ml of 1ml?

Je vroeg hierboven ook het begin SG van de gebrouwde biertjes? Waarom wou je dat weten? Wat kan je daar uit afleiden in relatie met de gemeten pH waarden?

Heb jij een verklaring waarom de Tilt-hydrometer en de gewone hydrometer een SG meten dat tamelijk sterk afwijkt van de resultaten gemeten door de refractometer?

Nog nooit fosforzuur gebruikt.
Maischcorrectie liever met zuurmout.
Voor spoelwater weet ik de dosering melkzuur.

Ik was nieuwsgierig of u nu wel gelijke begin waarden had behaald.
Beetje meer geroerd?
Beter gespoeld?
In ieder geval een stuk beter resultaat.

Als er veel afwijking in zit is er onjuist gemeten met een of meer meetinstrumenten.



Offline Kiekeboe

  • Senior lid
  • ****
  • Berichten: 420
  • Land: be
  • Hobbybrouwen.nl is mijn informatiebron
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #25 Gepost op: 23-03-2020 21:42 u »

Ik was nieuwsgierig of u nu wel gelijke begin waarden had behaald.
Beetje meer geroerd?
Beter gespoeld?
In ieder geval een stuk beter resultaat.

Aha, je maakte een vergelijking met mijn vorige brouwsessie met als resultaat tamelijk sterk uiteenlopende begin SG's.

Of het nu beter is weet ik niet echt. Het hangt er een beetje van af welke meting van welk meetinstrument je voor waarheid neemt.

Ik zelf ben geneigd de metingen van de Tilt hydrometer voor waar aan te nemen omdat:
- de verschillen met de gewone hydrometer eerder klein zijn.
- de gemeten waarden door de tilt hydrometer gedurende 12 uur constant bleken (tot de hoofdvergisting echt op gang kwam), ook tijdens verplaatsingen van de gistvaten naar de gistkast, enz.
De waarden van de Tilt Hydrometer bleken resp 1077; 1075 en 1074 te zijn. Dat zijn erg gelijklopende waarden en komen ongeveer overeen met het gemiddelde waarden van het vorige brouwsel.

Ik heb inderdaad meer aandacht besteed aan roeren. Daarbij niet overdreven, maar toch met in het achterhoofd dat roeren niet alleen nodig was om aanbranden te voorkomen, maar ook om voor een gelijkmatige verdeling van de temperatuur te zorgen. Als gevolg daarvan had ik ook minder uitschieters naar onder of naar boven van de temperaturen tijdens maischen.

De maischtemperatuur van de stap beta amylase heb ik nu proberen doen op 63-64° terwijl ik dat de vorige keer deed op 60-62°. (op advies van Jacques e.a. wegens tegenwoordig andere mout door klimaatopwarming en blabla).

Wat spoelen betreft heb ik de temperatuur van het spoelwater nog wat beter in de gaten gehouden (steeds 80° of een beetje meer) wat betekent dat ik tijdens de filterprocedure af en toe nog wat bij verwarmd heb, terwijl ik dat de vorige keren niet deed en het spoelwater aan het einde van het filterproces wellicht al een stuk gedaald was.

Ik heb ook meer dan vroeger gebruik gemaakt van de kraantjes op de filteremmer met filterplaat. Telkens als het filterbed dreigde droog te vallen heb ik de kraantjes toegedraaid en een nieuwe hoeveelheid spoelwater toegevoegd voor de drie emmers. De facto verliep het filteren in 4 fasen waarbij ik telkens 3 liter spoelwater toevoegde met een beslagschep voor alle drie de filteremmers. Zodra het filterbed dreigde droog te vallen, kraantje dicht en in alle rust een nieuwe hoeveelheid spoelwater toevoegen, enz.

Offline Kiekeboe

  • Senior lid
  • ****
  • Berichten: 420
  • Land: be
  • Hobbybrouwen.nl is mijn informatiebron
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #26 Gepost op: 28-03-2020 19:10 u »
Als je niet de moeite neemt om uit te zoeken hoe je dat in moet vullen, kun je ook niet verwachten dat het goed werkt  :nut:

Heb je het boek 'Verander water in bier' van Adrie Otte? Lees daarin het deel over waterbehandeling eens.
En dan heb je (bijvoorbeeld) deze informatie nog nodig omdat in België de alkaliteit in graden Franse hardheid wordt opgegeven. Dat moet je omrekenen naar mg/l CaCO3 voordat je het in BrouwHulp in kunt voeren.

https://home.kpn.nl/vanadovv/Water.html

Ik doe nog altijd mijn best om er iets van te begrijpen.

Je zei dat ik de waarde 0 had opgegeven voor alkaliteit. Een term die me onbekend is.

Uit daaropvolgende reactie van uwentwege begrijp dat alkaliteit een synoniem is voor de hardheid van het water. Klopt dit?

Ander probleem is dat het programma BrouwHulp werkt met CaCO3 om de hardheid uit te drukken. Terwijl de gegevens omtrent hardheid die de watermaatschappij me ter beschikking stelt uitgedrukt zijn in Franse graden (°f). Dus moet die hardheid omgezet worden.

Dan vond ik deze omrekentabel (Wikipedia) die de verschillende wijzen om hardheid uit te drukken met elkaar vergelijkt.



Die tabel spreekt over ppm maar ik heb begrepen dat ppm hetzelfde is als mg/l.
Verder stelt de tabel dat 1°fH gelijk is aan 10 ppm. Aangezien de gegevens van de watermaatschappij spreken over 5.2 °fH heb ik in BrouwHulp bij totale alkaliteit: 5.2 ¨fH x 10 ppm = 52 ppm ingevuld. Klopt dat?



En wat moet ik dan nog invullen in het vakje 'ionenbalans' ?

En wat moet ik doen met die rekenhulpjes 'bicarbonaat' en 'totale alkaliteit mg/l als CaCO3'?

Voor het gemak geef ik nog eens de gegevens van de watermaatschappij.





 



Offline middelaersch

  • Super lid
  • *****
  • Berichten: 828
  • Land: nl
  • En ik preuf, 't smakt, heb ik zelf gemakt!
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #27 Gepost op: 28-03-2020 20:31 u »
Zo is het goed ingevuld.
Ionenbalans hoef je niet in te vullen. Het rekenhulpje beneden heb je ook niet nodig. Dat is voor als de alkaliniteit in nog weer een andere eenheid is gegeven. (Lang leve de standaardisatie...)
Ppm betekent 'parts per million' en mag je in dit geval vertalen naar mg/liter.

Offline Kiekeboe

  • Senior lid
  • ****
  • Berichten: 420
  • Land: be
  • Hobbybrouwen.nl is mijn informatiebron
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #28 Gepost op: 28-03-2020 23:35 u »
Zo is het goed ingevuld.
Ionenbalans hoef je niet in te vullen. Het rekenhulpje beneden heb je ook niet nodig. Dat is voor als de alkaliniteit in nog weer een andere eenheid is gegeven. (Lang leve de standaardisatie.....)
Ppm betekent 'parts per million' en mag je in dit geval vertalen naar mg/liter.

Dan kom ik in het programma BrouwHulp uit bij het volgende plaatje als ik het programma zelf suggesties laat doen.



Als ik goed begrijp moet ik dus aan het maischwater (voor 20 liter)

- 0.5 g calciumchloride toevoegen
- 2.1 g gips (CaSO4) toevoegen
- 4.4 ml melkzuur 80% toevoegen

en aan het spoelwater

- 0.8 ml melkzuur toevoegen

Klopt dat allemaal?
 
Is gips, CaSO4 en calciumsulfaat hetzelfde?

Mag je de eenheden gram en milliliter door elkaar mixen? Ik heb calciumchloride in vloeibare vorm maar niet in poeder/korrels.

Offline Kiekeboe

  • Senior lid
  • ****
  • Berichten: 420
  • Land: be
  • Hobbybrouwen.nl is mijn informatiebron
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #29 Gepost op: 29-03-2020 00:07 u »
En dan enkele foto's van de producten die ik denk te moeten toevoegen. Volgens het programma BrouwHulp moet ik 0.5 gram calciumchloride toevoegen. Aangezien ik enkel over calciumchloride in vloeibare vorm beschik en die calciumchloride afkomstig is uit een flesje waarop staat "33%" vroeg ik met af of het programma 100% calciumchloride bedoelt? In dat geval moet ik niet 0.5 maar ongever 1.5 gram calciumchloride toevoegen. Dat in de veronderstelling dat gram en milliliter in dezen verwisselbaar zijn.











Offline Jacques

  • Hoofdbeheerder
  • Super lid
  • *****
  • Berichten: 35.151
  • Land: nl
  • Brouw ze, roer ze en Proost!
    • Hobbybrouwen.nl
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #30 Gepost op: 29-03-2020 21:36 u »
Ik doe nog altijd mijn best om er iets van te begrijpen.

Je zei dat ik de waarde 0 had opgegeven voor alkaliteit. Een term die me onbekend is.

Uit daaropvolgende reactie van uwentwege begrijp dat alkaliteit een synoniem is voor de hardheid van het water. Klopt dit?

Nee.

Het begrip alkaliteit wordt gebruikt om de verhouding tussen de verzurende en basische zouten aan te duiden.
Als brouwers zijn we geïnteresseerd in de restalkaliteit.
Zie ook het topic Vragen over restalkaliteit.

Offline middelaersch

  • Super lid
  • *****
  • Berichten: 828
  • Land: nl
  • En ik preuf, 't smakt, heb ik zelf gemakt!
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #31 Gepost op: 29-03-2020 22:00 u »



In BrouwHulp moet je bij je waterprofiel de totale alkaliteit (CaCO3) in mg/l opgeven.
BrouwHulp rekent dan de rest-alkaliteit uit

Offline Kiekeboe

  • Senior lid
  • ****
  • Berichten: 420
  • Land: be
  • Hobbybrouwen.nl is mijn informatiebron
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #32 Gepost op: 29-03-2020 22:04 u »
En dan enkele foto's van de producten die ik denk te moeten toevoegen. Volgens het programma BrouwHulp moet ik 0.5 gram calciumchloride toevoegen. Aangezien ik enkel over calciumchloride in vloeibare vorm beschik en die calciumchloride afkomstig is uit een flesje waarop staat "33%" vroeg ik met af of het programma 100% calciumchloride bedoelt? In dat geval moet ik niet 0.5 maar ongever 1.5 gram calciumchloride toevoegen. Dat in de veronderstelling dat gram en milliliter in dezen verwisselbaar zijn.

Ik ben er ondertussen achter gekomen dat milliliter en gram (in dezen) inwisselbaar zijn. En ook dat ik de hoeveelheid calciumchloride in een oplossing van 33% met 3 moet vermenigvuldigen om +/- uit te komen bij de waarden die het programma BrouwHulp aangeeft.

Offline Kiekeboe

  • Senior lid
  • ****
  • Berichten: 420
  • Land: be
  • Hobbybrouwen.nl is mijn informatiebron
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #33 Gepost op: 29-03-2020 22:10 u »
Nee.

Het begrip alkaliteit wordt gebruikt om de verhouding tussen de verzurende en basische zouten aan te duiden.
Als brouwers zijn we geïnteresseerd in de restalkaliteit.
Zie ook het topic Vragen over restalkaliteit.

Pfff, telkens als ik denk dat ik er iets van begin te begrijpen is er weer iemand anders die me zegt dat dit niet zo is. Maar goed, gelet op de coronacrisis heb ik nog wat tijd om het gegeven verder te bestuderen.  Ik zal die link die je opgeeft over restalkaliteit bestuderen.

Offline Kiekeboe

  • Senior lid
  • ****
  • Berichten: 420
  • Land: be
  • Hobbybrouwen.nl is mijn informatiebron
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #34 Gepost op: 29-03-2020 22:17 u »

In BrouwHulp moet je bij je waterprofiel de totale alkaliteit (CaCO3) in mg/l opgeven.
BrouwHulp rekent dan de rest-alkaliteit uit.

Betekent dit dat het begrip alkaliteit toch synoniem is voor de hardheid van het water?

Offline Jacques

  • Hoofdbeheerder
  • Super lid
  • *****
  • Berichten: 35.151
  • Land: nl
  • Brouw ze, roer ze en Proost!
    • Hobbybrouwen.nl
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #35 Gepost op: 30-03-2020 17:16 u »
Betekent dit dat het begrip alkaliteit toch synoniem is voor de hardheid van het water?

Nee. Het feit dat alkaliteit en ook restalkaliteit dezelfde eenheid hebben als de hardheid van water maakt het begrip niet makkelijker realiseer ik mij.

Een korte uitleg. Hardheid van water is het resultaat van de som van calcium en magnesium ionen.
Alkaliteit is afhankelijk van de hoeveelheid bicarbonaten en carbonaten in het water.
Het gaat dus om andere ionen.

Misschien helpen de volgende links je verder bij het begrip
https://byo.com/article/understanding-residual-alkalinity-pH/
http://beersmith.com/blog/2016/02/23/residual-alkalinity-and-pH-for-all-grain-beer-brewing/

Offline Kiekeboe

  • Senior lid
  • ****
  • Berichten: 420
  • Land: be
  • Hobbybrouwen.nl is mijn informatiebron
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #36 Gepost op: 30-03-2020 18:11 u »
Nee. Het feit dat alkaliteit en ook restalkaliteit dezelfde eenheid hebben als de hardheid van water maakt het begrip niet makkelijker realiseer ik mij.

Een korte uitleg. Hardheid van water is het resultaat van de som van calcium en magnesium ionen.
Alkaliteit is afhankelijk van de hoeveelheid bicarbonaten en carbonaten in het water.
Het gaat dus om andere ionen.

Ik kom er niet uit hoe ik achter de alkaliteit van het water kom op basis van de gegevens van de waterleverancier. In het boek van Adrie Otte bereken je de alkaliteit als volgt:

Alk = HCO3
           1,2

Ik zie echter het verband niet tussen HCO3  en de gegevens van de waterleverancier. Ik heb geen enkele kennis van chemie.

In jouw boek staat er geen formule waarmee ik uitgaande van de gegevens van de watermaatschappij de alkaliteit kan achterhalen. Toch heb ik die waarde ivm alkaliteit nodig om iets aan de tool ivm waterbehandeling in het programma BrouwHulp te hebben.

Ik begrijp dat ik iets moet doen met onderstaande waarden, maar wat precies, daar kom ik niet achter.



Citaat
Misschien helpen de volgende links je verder bij het begrip
https://byo.com/article/understanding-residual-alkalinity-pH/
http://beersmith.com/blog/2016/02/23/residual-alkalinity-and-pH-for-all-grain-beer-brewing/

Ik zou al dolblij zijn als ik iets kon snappen van Nederlandstalige artikelen over het onderwerp. Je kent toch de reputatie van de Belgen in de Nederlandse Belgenmoppen.

Offline Jacques

  • Hoofdbeheerder
  • Super lid
  • *****
  • Berichten: 35.151
  • Land: nl
  • Brouw ze, roer ze en Proost!
    • Hobbybrouwen.nl
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #37 Gepost op: 30-03-2020 21:52 u »
Je moet de hoeveelheid carbonaten weten dat in je water zit.

Op het plaatje dat je laat zien ontbreekt dat. Het beste kun je de hoeveelheid carbonaten opvragen bij je waterleidingbedrijf en dat in BrouwHulp invoeren.


Offline Kiekeboe

  • Senior lid
  • ****
  • Berichten: 420
  • Land: be
  • Hobbybrouwen.nl is mijn informatiebron
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #38 Gepost op: 30-03-2020 22:32 u »
Je moet de hoeveelheid carbonaten weten dat in je water zit.

Op het plaatje dat je laat zien ontbreekt dat. Het beste kun je de hoeveelheid carbonaten opvragen bij je waterleidingbedrijf en dat in BrouwHulp invoeren.

Staat er iets over de hoeveelheid carbonaten in het meer uitgebreide verslag van de waterkwaliteit?




Offline Kiekeboe

  • Senior lid
  • ****
  • Berichten: 420
  • Land: be
  • Hobbybrouwen.nl is mijn informatiebron
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #39 Gepost op: Gisteren om 16:23 »
Ik zie in dat uitgebreidere verslag staan "Dureté alcaline (TAC) 1,7 °français".

Is dat de waarde die ik moet invullen?

1° fH = 10 ppm, dan is de totale alkaliteit 17 ppm ?

De Franse term 'Dureté alcaline' kan je vertalen als 'alcalische hardheid'. Erg verwarrend allemaal als de alkaliteit en de hardheid twee verschillende dingen zijn in het Nederlands.

Offline Kiekeboe

  • Senior lid
  • ****
  • Berichten: 420
  • Land: be
  • Hobbybrouwen.nl is mijn informatiebron
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #40 Gepost op: Gisteren om 16:32 »
Dan zijn er ook teststrips voor zwembadwater die de alkaliteit meten. Ben ik daar wat mee?

https://spacompleet.nl/insta-test-6-plus-vrij-chloor-totaal-chloor-alkaliniteit-pH-hardheid-en-stabilisator

Offline Jacques

  • Hoofdbeheerder
  • Super lid
  • *****
  • Berichten: 35.151
  • Land: nl
  • Brouw ze, roer ze en Proost!
    • Hobbybrouwen.nl
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #41 Gepost op: Gisteren om 22:32 »
Ik zie in dat uitgebreidere verslag staan "Dureté alcaline (TAC) 1,7 °français".

Is dat de waarde die ik moet invullen?

1° fH = 10 ppm, dan is de totale alkaliteit 17 ppm ?

De Franse term 'Dureté alcaline' kan je vertalen als 'alcalische hardheid'. Erg verwarrend allemaal als de alkaliteit en de hardheid twee verschillende dingen zijn in het Nederlands.

Mer dureté alcaline wordt inderdaad de totale alkalische hardheid bedoeld. Hiermee worden de carbonaten bedoeld. Dat is een andere hardheid dan de calcium en magnesium hardheid zoals ik je eerder uitgelegd heb.

Voor het omrekenen kun je deze link gebruiken
https://www.waterhardheid.nl/omrekenen

Offline Kiekeboe

  • Senior lid
  • ****
  • Berichten: 420
  • Land: be
  • Hobbybrouwen.nl is mijn informatiebron
Re: Gemeten pH waarden - wat doen?
« Reactie #42 Gepost op: Vandaag om 00:20 »
Mer dureté alcaline wordt inderdaad de totale alkalische hardheid bedoeld. Hiermee worden de carbonaten bedoeld. Dat is een andere hardheid dan de calcium en magnesium hardheid zoals ik je eerder uitgelegd heb.

Voor het omrekenen kun je deze link gebruiken
https://www.waterhardheid.nl/omrekenen


Fijn zo! Dan heb ik eindelijk alle gegevens over het waterprofiel dat ik in BrouwHulp moet invullen.

Tags: